Kokoo-tutu, bɔta kple ʋuʋudedi
Kokoo-liquor, bɔta si wotu, cake kple ʋuʋudedi si me wode alkali na duta-hatsotsowo
Tso 1999 ƒe me, GEM Foodtech — Gem Drytech Systems LLP, Kolkata, India ƒe nuɖuɖu-ŋudɔwɔwɔ akpa — ɖoa aɖaŋu, wɔa mɔ̃wo eye wòɖoa kokoo, cashew, agbeli kple bli ƒe ŋudɔwɔɖoɖo blibowo anyi na Ghana dɔwɔƒewo, eye wòwɔa ɖoɖowo ɖe Ghana FDA ƒe mɔɖegbalẽ, GSA EASYPASS ƒe kpɔkpɔɖa kple agbatsɔtsɔ to Tema Tɔdziʋudzeƒea dzi ŋu.
Nuɖuɖu-ŋudɔwɔƒewo na Ghana nuwɔlawo: kokoo, cashew, agbeli, bli, mɔlu mumu, te, abladzo, atɔtɔ, mango kple timati, eye míeɖoa shea, deti kple coconut ƒe ŋudɔwɔɖoɖowo ɖe ame ƒe biabia nu. Míedzidzea ŋudɔwɔɖoɖoa, kpekpeme-akɔnta la kple mɔ̃wo ɖe agblemenu si wò nuxɔƒe xɔna ŋutɔŋutɔ nu.
Kokoo-liquor, bɔta si wotu, cake kple ʋuʋudedi si me wode alkali na duta-hatsotsowo
Eme ɣi siwo ŋu woɖe aƒu le ƒe hatsotsowo, kakɛ suewo kple nu siwo wotɔ siwo wobla na asidzraƒewo
Gari, kokonte, agbeli-wɔ nyuitɔ kple starch si dze na nuɖuɖu
Bli-kakɛwo, bli-tutu na kenkey, wɔ si wotu kple lãnuɖuɖu-wɔ
Mɔlu si woɖa kpuie hafi wotui, mɔlu blibo ƒe hatsotsowo kple bran na lãnuɖuɖu-tulawo
Te-kakɛ ƒuƒuwo kple te-wɔ na fufu kple ampesi-tsakatsaka siwo wowɔna kabakaba
Abladzo-kakɛ siwo wotɔ kple esiwo woƒu, kpakple abladzo mumu ƒe wɔ na fufu
Atɔtɔtsi tẽe, concentrate, nugo ƒuƒuwo kple nu siwo wolã yeyee wobla
Pulp dzadzɛ (aseptic), concentrate kple mango-kakɛ ƒuƒuwo na duta-nuƒlelawo
Azi-tutu si wotɔ, ami si wotata, press cake kple azi siwo wotɔ na nuɖuɖu kpuie
Paste si wotu ɖe ƒu zi etɔ̃, purée kple gɔmeɖonuwo na shito kple detsiwo
Ginger-kakɛ ƒuƒuwo, ginger-ʋuʋudedi kple turmeric-ʋuʋudedi na nutsakalawo
Míebla nukɔklɔ, nutiatia, nudzadzraɖo, dzoxɔxɔ-ŋudɔwɔwɔ, nuƒuƒu, nuɖeɖe vovo kple nubabla ɖekae ɖe nu mumu si vaa gbɔwò kple nuwɔwɔ mamlɛa ƒe ɖoɖowo nu.
Lé ŋku ɖe mɔ̃wo ƒe ŋkɔŋlɔgbalẽ blibo ŋu ↗Nukɔklɔmɔ̃wo, conveyorwo, nutiatia, ŋutiɖeɖe, nulãlã kple nuwɔwɔ wòasue.
Blanching, nuɖaɖa, pulp wɔwɔ, tsidzodzo kple tutu ɖe ƒu.
Conveyor, band, tray kple fluid-bed mɔnuwo le nuwɔwɔ ƒe nuhiahiãwo nu.
Nudodo ɖe aɖakawo me, nutsɔtsɔ kple ŋusẽnuɖoɖowo ƒe blabla ɖekae na dɔwɔƒe ƒe dɔwɔwɔ nyuie.
Míedoa nu mumu si gena ɖe eme, tsi si le eme, ŋudɔwɔɖoɖo ƒe susuɖoɖowo kple ŋusẽnuɖoɖowo (elektrik, tsi kple dzudzɔ) kpɔ hafi míatia mɔ̃wo mamlɛa. Woate ŋu aɖo dodokpɔ (pilot) ɖi le nu siwo nye kpɔɖeŋu dzi le mía ƒe dɔwɔƒe le Kolkata.
Nu mumu, vovototo si le nu si vana me, dɔwɔŋusẽ, nuwɔwɔ si dim wole kple nɔƒea ƒe ŋusẽnuɖoɖowo.
Ŋudɔwɔɖoɖo ƒe nɔnɔmetata, kpekpeme-akɔnta, mɔ̃wo ƒe xexlẽme kple ŋusẽnuɖoɖowo ƒe akɔntabubu.
Dodokpɔ (pilot) ne ehiã, mɔ̃ɖaŋudɔ tsitotsito, nuwɔwɔ kple kpekpeɖeŋu le nɔƒea.
Dukɔa ƒe xexlẽdzesiwo kple ɖoɖo siwo woɖe gbeƒã nye esiawo; ka ŋusẽ si wodzidze le wò ŋutɔ wò nɔƒe, kpakple wò agba ƒe HS-hatsotso kple EASYPASS-mɔ ɖe edzi kple GSA, hafi nàbia mɔ̃wo.
Kpɔɖeŋu etɔ̃ siwo sɔ kple Ghana ƒe nyawo: rice cake kpodzomɔ̃ madzudzɔmadzudzɔe kple cranberry pomace band nuƒuƒumɔ̃ le Amerika, kple coconut ƒuƒu ƒe ɖoɖo si tso nuxɔxɔ va se ɖe nubabla dzi le Indonesia — band-nuƒuƒu, blanching, hatsotsowɔwɔ kple nubabla ƒe mɔ̃ɖaŋu ma ke míetsɔna vaa kokoo, cashew ƒe eme kple coconut dɔwɔwɔ me.
Míetsɔ kpodzomɔ̃ madzudzɔmadzudzɔe si PLC kple HMI kpɔa edzi, kple CIP si le eme, vɛ na rice cake siwo ŋu caramel, cinnamon kple cheddar ƒe vivi le wɔwɔ. Mɔ̃ɖoɖo sia xɔ kpodzomɔ̃ xoxo si bia asinudɔ geɖe teƒe, eye wòna nuwɔwɔ ƒe tɔtrɔ va kabakaba wu, ena wokpɔa nuɖaɖaɖoɖo dzi le mɔ̃a ŋutɔ dzi, eye dzadzɛnyenye nyo ɖe edzi.
CIP si le mɔ̃a me, dzoxɔxɔ ƒe akpa siwo woate ŋu atrɔ, kple ɣeyiɣi si nua nɔa mɔ̃a me si dzi wokpɔna, na kɔkɔɖɔɖɔ ƒe dɔdzudzɔɣi ɖiɖi, eye wona nuwɔwɔ ƒe nɔnɔme sɔ eye dɔwɔwɔ ƒe mɔnukpɔkpɔwo keke ɖe enu.
Míetsɔ dzudzɔ-band nuƒuƒumɔ̃ madzudzɔmadzudzɔe vɛ na cranberry pomace si me tsi sɔ gbɔ, eye wòxɔ nuƒuƒumɔ̃ etɔ̃ vovovowo teƒe kple mɔ̃ɖoɖo ɖeka si wobla ɖekae. Mɔnu sia na dɔwɔwɔ bɔbɔ, na nudzraɖo kple ŋusẽ si wòhiã dzi ɖiɖi, eye tsi si susɔna le eme sɔ ale be woate ŋu atui wòazu ʋuʋudedi siwo ŋu viɖe le kple fibre-nuwo.
Nuƒuƒu-ɖoɖo madzudzɔmadzudzɔe ɖeka na nu si gadona dzi ɖe edzi, na nuwɔwɔ ƒe nyonyome sɔ, eye wòna ŋudɔwɔɖoɖoa ƒe dɔwɔwɔ nyo ɖe edzi.
Míetsɔ coconut ƒuƒu si me ami sɔ gbɔ ƒe ŋudɔwɔɖoɖo blibo vɛ — tso coconut mumu xɔxɔ kple edzadzraɖo dzi va se ɖe blanching, nuƒuƒu ƒe kpekpeɖeŋu, hatsotsowɔwɔ kple nubabla mamlɛa dzi. Woɖo mɔ̃ɖoɖo sia si wotsɔ SS 304 si dze na nuɖuɖu wɔ ɖi na dɔwɔƒe ƒe nuwɔwɔ madzudzɔmadzudzɔe, ale be asinudɔ naɖi eye nuwɔwɔ ƒe nyonyome nasɔ.
Woɖo wo anyi eye wona wodze dɔwɔwɔ gɔme nyuie le April 2019, eye woɖo kpe edzi le ɖoɖo nu be edɔwɔwɔ dze asitsala la ŋu.
Woɖea dɔwɔwɔwo ƒe numeɖeɖewo, dɔwɔwɔ ƒe xexlẽdzesiwo kple emetsonuwo gbeƒã le gbe sia gbe me le axa sia dzi — Eŋlisigbe, Twi kple Eʋegbe. Asitsalawo kple dɔwɔƒewo ƒe ŋkɔwo metrɔ o.
Ŋuɖoɖo siwo ŋu viɖe le le FDA ƒe dɔwɔƒe-ŋkɔŋlɔɖi kple mɔɖegbalẽ, nuwɔwɔwo ƒe ŋkɔŋlɔɖi kple GSA EASYPASS ƒe sɔsɔ ɖe ɖoɖowo nu na mɔ̃ siwo wohe tso duta ŋu. Mɔfiame siwo ŋu wòate ŋu aɖo ɖoɖo ɖo nye esiawo, menye se ŋuti aɖaŋuɖoɖo o; ka nu si ku ɖe ŋuwò ɖe edzi kple dziɖuɖudɔwɔƒe si ƒe ŋkɔ woyɔ.
Food and Drugs Authority (FDA) kpɔa nuɖuɖuwo kple nuɖuɖuwɔƒewo dzi le Public Health Act, 2012 (Act 851) nu. Ghana Standards Authority (GSA) ɖoa dzidzenuwo eye wòkpɔa EASYPASS Verification of Conformity ɖoɖoa dzi na nu siwo wohena tso duta siwo ŋu wòku ɖo. Ghana Revenue Authority ƒe Customs Division ɖea agbanuwo ɖa to ICUMS dzi. Ele be Ghana dɔwɔwɔ la tɔ naka ɖe edzi be agbanɔamedzi kawoe ku ɖe mɔ̃dɔwɔƒea kple agbatsɔtsɔ ɖe sia ɖe ŋu.
Wo eveawo siaa ate ŋu ava eme, eye mɔɖeɖe vovovo eve wonye. Ele be woaŋlɔ dɔwɔƒea ɖi le Act 851 ƒe akpa 130 nu, eye FDA naa dɔwɔƒe-mɔɖegbalẽ na nuwɔƒewo le akpa 131 nu; ƒe ɖeka ƒe mɔɖegbalẽe nye esia. Woŋlɔa nuɖuɖu ɖe sia ɖe si wobla do ŋgɔ ɖi vovo le akpa 97 nu hafi wodzrana alo mana wo. Agbalẽ vovovowo melɔ̃ ɖe ɣeyiɣi si nuwɔwɔ ƒe ŋkɔŋlɔɖi nɔa anyi dzi o, eya ta ka ɣeyiɣi si li fifia kple ewɔwɔ yeye ƒe nɔnɔmewo ɖe edzi kple FDA ɖe wò ŋutɔ wò nuwɔwɔwo ta.
FDA ƒe mɔfiamegbalẽ si nye Guidelines for the Establishment of a Food Processing Plant (FDA/FID/GL-FPF/2020/01) ɖo nɔƒe, dɔwɔƒe, mɔ̃wo, nyonyome kple dzadzɛnyenye dzikpɔkpɔ kple dɔwɔlawo ŋuti nuhiahiãwo, eye wòbia be dɔwɔƒewo nasɔ ɖe Codes of Good Manufacturing Practices siwo li fifia nu, eye FDA kple FAO ƒe GMP kple Good Hygiene Practice hehenamegbalẽwo doa alɔ eŋu. Míekpɔ Ghana Standard si ŋu xexlẽdzesi le na nuɖuɖu ƒe GMP ɖoɖo gbadza aɖeke le GSA ƒe dukɔmeviwo ƒe agbalẽdzraɖoƒe o, eya ta ele be woalé ŋku ɖe dɔwɔƒea ƒe ɖoɖo, tsiɖeɖeɖa kple mɔ̃tiatia ŋu le FDA ƒe mɔfiamegbalẽ siwo ku ɖe wò dɔwɔwɔ ŋu nu.
GSA ƒe Verification of Conformity gbalẽa ŋlɔ "Machinery and mechanical appliances, electrical equipment; Parts thereof" ɖe nu siwo Ghana EASYPASS Programme kpɔa dzi dome, eye wògblɔ be edzi wɔwɔ nye dzizizi na nu siwo wohena tso duta siwo ŋu wòku ɖo tso 1 July 2026 dzi, eye woakpɔ sɔsɔa ɖa le dukɔ si me wohe nua tsoe hafi agbaa adzo. GSA ɖea nu siwo ƒe hatsotsowo ŋu wòku ɖo gbeƒã, ke meɖea HS-dzesiwo ƒe xexlẽme fia dukɔmeviwo o, eye míekpɔ mɔɖeɖe aɖeke si woɖe ɖe go na dɔwɔnu gãwo, dɔwɔwɔ ƒe nuhehewo alo mɔ̃dɔwɔƒe blibo o. Eya ta ɖe nuƒuƒu alo nuɖuɖu-mɔ̃ ƒe adzɔ-akpa aɖe bia Certificate of Conformity loo alo mebianɛ o la nɔ te ɖe hatsotsowɔwɔ dzi, eye ele be woaka edzi kple GSA le easypass@gsa.gov.gh.
Le hatsotsowɔwɔ nu, nuhela kple agbaɖeɖela ate ŋu ahiã asitsa-invoice, nubabla ƒe xexlẽme, bill of lading alo airway bill, HS-hatsotso kple mɔ̃ŋuti numeɖeɖewo, EASYPASS Certificate of Conformity ne ɖeka ku ɖe eŋu, kple ICUMS gbeƒãɖeɖewo na GRA Customs Division. GSA kpɔa agbalẽa ƒe ŋusẽnɔamesi me hafi woaɖe mɔ na adzɔxɔƒe-agbaɖeɖe, eya ta agba si va eye agbalẽ dzɔdzɔe mele eŋu o la ate ŋu atsi tɔdziʋudzeƒea. Ka xexlẽme tututu la ɖe edzi, kpakple ɖe woabu mɔ̃dɔwɔƒe blibo si le container geɖe me abe agba ɖeka ene mahã, hafi nàɖoe ɖa.
Menye se gbadza si ku ɖe ame sia ame ŋu o. Woate ŋu akpɔ mɔ na nuɖuɖu ƒe dedienɔnɔ-dzikpɔkpɔ siwo wotu ɖe HACCP dzi le FDA ƒe nuhiahiã siwo ku ɖe dɔwɔwɔ aɖe ŋu nu, alo nuƒlelawo kple duta-asiwo abia wo; evɔ ISO 22000 ya nye ame etɔ̃lia ƒe agbalẽŋɔŋlɔ vovo si ƒe hiahiã nɔ te ɖe asitsala la kple asi si wòdzrana le dzi. Ka nu si ku ɖe wò nuwɔwɔwo kple wò asiwo ŋu ɖe edzi kple FDA kple wò nuƒlelawo hafi nàlɔ̃ ɖe agbalẽŋɔŋlɔ ƒe mɔ aɖe dzi.
Axa sia megblɔ nya ma o, eye mele be woaɖe mɔ̃ aɖeke afia abe woɖo kpe edzi xoxo le Ghana ene o. GEM Foodtech ate ŋu adzro mɔ̃ɖaŋu ƒe numeɖeɖewo kple mɔ̃ŋuti agbalẽ siwo li na ŋudɔwɔɖoɖo si woɖo ɖa me. Ɖe mɔ̃ alo agba aɖe bia EASYPASS Certificate of Conformity, kple ɖe mɔ̃ɖoɖo si woɖo anyi wɔ ɖe FDA ƒe nuhiahiãwo nu loo alo mewɔ o la, ele be Ghana nuhela la naka edzi kple GSA kple FDA ɖe mɔ̃ kple agba ma koŋ ta.
Mía ƒe mɔ̃ɖaŋuwɔlawo ƒe ha ate ŋu alé ŋku ɖe nu siwo kaa nuɖuɖu ŋu, kɔkɔɖɔɖɔ ƒe bɔbɔenyenye, ŋudɔwɔɖoɖo ƒe zɔzɔme, ŋusẽnuɖoɖowo ƒe hiahiã kple agbalẽ siwo li ŋu le dɔwɔwɔ ƒe aɖaŋuɖoɖoɣi, kple FDA ƒe nuɖuɖu-ŋudɔwɔƒe mɔfiamegbalẽwo le ŋkume. Dɔwɔƒe ƒe ŋkɔŋlɔɖi, dɔwɔƒe-mɔɖegbalẽ, nuwɔwɔ ƒe ŋkɔŋlɔɖi, sɔsɔ-ɖe-ɖoɖowo-nu dodokpɔ kple adzɔxɔƒe-agbaɖeɖe gakpɔtɔ nye Ghana dɔwɔwɔ la tɔ kple dziɖuɖudɔwɔƒe siwo ku ɖe eŋu ƒe agbanɔamedzi.
Dziɖuɖu ƒe agbalẽ siwo ŋu míeku ɖo: Ghana FDA food registration · GSA EASYPASS conformity portal · Ghana Standards Authority
Mía ƒe mɔ̃ɖaŋuwɔlawo ate ŋu adzra ŋudɔwɔɖoɖo ƒe nɔnɔmetata, kpekpeme-akɔnta gbãtɔ kple ɖoɖoɖaɖa ɖe ŋudɔwɔɖoɖo ŋu ɖo na wò Ghana dɔwɔwɔ, kple ŋusẽnuɖoɖowo si wodzidze ɖe 230/400 V, 50 Hz nɔƒe nu, eye agbatsɔtsɔ ato Tema alo Takoradi.
Dze Ghana dɔwɔwɔ gɔme →